نقش جنگلکاریهای سازگار با خشکی و مدیریت بهینه نزولات جوی در توسعه پوشش جنگلی و کاهش پدیده گردوغبار در استان مرکزی
زهرا ویسکرمی
بخش تحقیقات جنگل و مرتع، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان مرکزی
جنگلها و پوششهای گیاهی در مناطق خشک و نیمهخشک از ارکان اصلی پایداری اکوسیستمهای طبیعی بهشمار میروند و در کنترل فرسایش خاک، کاهش رواناب، تغذیه سفرههای آب زیرزمینی، تعدیل اقلیم محلی و حفظ تنوع زیستی نقش بنیادین دارند. با اینحال، بخش قابلتوجهی از اراضی کشور به دلایل متعدد با تخریب پوشش گیاهی و کاهش توان اکولوژیک مواجه شده است. در چنین شرایطی و با توجه به اینکه حدود ۸۰ درصد مساحت ایران در اقلیمهای خشک و نیمهخشک قرار دارد و این مناطق درجات مختلفی از تخریب خاک و پوشش گیاهی را تجربه میکنند، اجرای طرحهای جنگلکاری بدون درنظرگرفتن محدودیتهای آبی و مدیریت بهینه نزولات جوی، با کاهش احتمال موفقیت و پایداری این طرحها همراه خواهد بود.
شواهد موجود در استان مرکزی نشان میدهد که غالببودن اقلیم نیمهخشک، تداوم خشکسالیها، کاهش پوشش گیاهی، تغییر کاربری اراضی، بهرهبرداری ناپایدار و گسترش فعالیتهای صنعتی، این استان و بهویژه شهر اراک را به آستانه شرایط بحرانی نزدیک کردهاند. بیتوجهی به توسعه متوازن پوشش گیاهی، بهویژه در نواحی تحت تأثیر صنایع و اراضی تخریبشده، روند تخریب سرزمین را تشدید کرده و پیامدهایی همچون افزایش گردوغبار، افت کیفیت هوا، کاهش حاصلخیزی خاک، کاهش تنوع زیستی و تضعیف سلامت عمومی را بههمراه داشته است.
مجموعه این عوامل موجب شده است که کاهش پوشش گیاهی و تشدید پدیده گردوغبار از یک مسئله مقطعی فراتر رفته و به بحرانی ساختاری تبدیل شود. بر این اساس، توسعه جنگلکاریهای سازگار با خشکی، بهعنوان راهبرد مبتنی بر اصول اکولوژیکی و متکی بر ظرفیتهای طبیعی منطقه، میتواند نقشی مهمی در احیای پوشش گیاهی و کاهش آثار زیانبار گردوغبار ایفا کند. گونههای بومی سازگار با خشکی، بهدلیل برخورداری از سازوکارهای فیزیولوژیک و ریختشناسی ویژه، از توان زیادی برای تحمل شرایط سخت محیطی برخوردارند. این گونهها با توسعه ریشههای عمیق، کاهش تبخیر از سطح خاک و ایجاد پوشش حفاظتی بر بستر زمین، موجب کاهش سرعت باد در لایههای نزدیک به سطح، تثبیت و مهار جابهجایی ذرات خاک میشوند. از اینرو، استقرار آنها در قالب لکههای جنگلی، جنگلکاریهای حفاظتی و کمربندهای سبز، یک ضرورت مدیریتی و محیطزیستی بهشمار میآید و میتواند به کاهش محسوس کانونهای تولید گردوغبار منجر شود. افزونبراین، نظر به محدودیت شدید منابع آبی در مناطق خشک و نیمهخشک، استفاده و بهکارگیری از تکنیکهای ذخیره و مدیریت نزولات جوی، نقش تعیینکنندهای در موفقیت جنگلکاریها دارد. روشهایی نظیر احداث هلالیهای آبگیر، چالههای جمعآوری رواناب، میکروکچمنتها، پشتهبندی، مالچهای زیستی و اصلاح میکروتوپوگرافی سطح زمین، شرایط لازم برای بهرهبرداری حداکثری از بارشهای محدود را فراهم میسازند. این روشها با افزایش زمان ماندآب در سطح خاک و هدایت رواناب به ناحیه ریشه، بقا و رشد نهال و حتی استقرار بذر را بهطور معناداری بهبود میبخشند (شکل 1). در نتیجه، رویکرد جنگلکاری مبتنی بر گونههای بومی همراه با استفاده از تکنیکهای ذخیره نزولات جوی، علاوه بر کاهش پدیده گردوغبار، موجب افزایش تابآوری اکوسیستم، بهبود کیفیت محیطزیست و ارتقای امنیت زیستی منطقه میشود.
در همین راستا و با هدف توسعه پوشش جنگلی سازگار با شرایط اقلیمی استان مرکزی، بخش منابع طبیعی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان در حال تدوین یک پروژه در زمینه استفاده از گونههای مقاوم به خشکی و بهکارگیری تکنیکهای ذخیره و مدیریت نزولات جوی برای توسعه جنگلکاری در ایستگاه تحقیقاتی خسبیحان است. در این پروژه، استفاده از گونههای بومی مقاوم به خشکی و تیپیک ناحیه رویشی ایرانی ـ تورانی، در کنار بهرهگیری از روشهای ذخیره نزولات جوی، بهعنوان راهکاری کاربردی برای افزایش موفقیت جنگلکاری، استقرار پوشش گیاهی بهمنظور احیای پوشش گیاهی منطقه و کاهش کانونهای تولید گردوغبار مورد توجه قرار گرفته است. اجرای چنین پروژههایی میتواند الگویی مناسب برای توسعه جنگلکاریهای پایدار در مناطق خشک و نیمهخشک استان مرکزی باشد. از این منظر، سرمایهگذاری در جنگلکاریهای سازگار با خشکی، اقدامی راهبردی در مسیر توسعه پایدار و صیانت از سرزمین بهشمار میآید.
شکل 1: اجرای چالههای جمعآوری آب بهعنوان یکی از روشهای آبخیزداری و استحصال نزولات جوی
