تاب‌آوری زنجیره ارزش گیاهان دارویی؛ راهبردی برای مدیریت مخاطرات ناشی از تنش‌های منطقه‌ای

به گزارش روابط عمومی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، در این یادداشت، ضمن تشریح مهم‌ترین چالش‌های پیش‌روی تولید، فرآوری و صادرات گیاهان دارویی، راهکارهایی برای کاهش آسیب‌پذیری و تبدیل تهدیدهای ناشی از بحران‌های منطقه‌ای به فرصتی برای بازنگری در سیاست‌های توسعه این صنعت ارائه شده است.

در دهه‌های اخیر، مخاطرات ژئوپلیتیکی، تنش‌های منطقه‌ای و بی‌ثباتی‌های اقتصادی به یکی از مهم‌ترین عوامل اثرگذار بر امنیت غذایی، امنیت سلامت و پایداری زنجیره‌های تأمین در جهان تبدیل شده‌اند. در چنین شرایطی، بخش کشاورزی بیش از گذشته در معرض اختلال در تأمین نهاده‌ها، افزایش هزینه‌های تولید، محدودیت‌های تجاری و کاهش دسترسی به بازارهای بین‌المللی قرار دارد.

در این میان، صنعت گیاهان دارویی ایران به دلیل برخورداری از تنوع کم‌نظیر گونه‌های گیاهی، ظرفیت‌های گسترده تولید، پشتوانه علمی و پژوهشی و نقش آن در اقتصاد دانش‌بنیان، توسعه روستایی، اشتغال و صادرات غیرنفتی، از جایگاهی راهبردی برخوردار است. این صنعت علاوه بر تأمین بخشی از نیازهای حوزه سلامت، می‌تواند یکی از محورهای توسعه پایدار و افزایش ارزش افزوده در بخش کشاورزی باشد. با این حال، تشدید تنش‌های منطقه‌ای می‌تواند زنجیره ارزش گیاهان دارویی را از مرحله تأمین نهاده‌ها تا تولید، فرآوری، صادرات و حضور در بازارهای جهانی با چالش‌های جدی مواجه سازد.

افزایش هزینه‌های تولید و اختلال در زنجیره تأمین

یکی از نخستین پیامدهای بحران‌های منطقه‌ای، افزایش هزینه تأمین نهاده‌های کشاورزی، تجهیزات تخصصی، ماشین‌آلات، مواد اولیه صنایع فرآوری و خدمات حمل‌ونقل است. نوسانات نرخ ارز، افزایش هزینه‌های بیمه، محدودیت‌های نقل‌وانتقال مالی و دشواری دسترسی به بازارهای بین‌المللی نیز هزینه تمام‌شده تولید را افزایش داده و قدرت رقابت تولیدکنندگان را کاهش می‌دهد.

از سوی دیگر، هرگونه اختلال در تأمین انرژی، خدمات لجستیکی و شبکه حمل‌ونقل می‌تواند فعالیت واحدهای خشک‌کردن، استخراج اسانس، تولید عصاره، بسته‌بندی و نگهداری محصولات را تحت تأثیر قرار داده و بر کیفیت، بهره‌وری و استمرار تولید اثرگذار باشد.

بازارهای صادراتی در معرض مخاطره

بی‌ثباتی‌های سیاسی و اقتصادی، اعتماد بازارهای بین‌المللی را نسبت به استمرار تأمین محصولات کاهش داده و قراردادهای صادراتی را با مخاطره مواجه می‌کند. در چنین شرایطی، خریداران خارجی معمولاً به سمت تأمین‌کنندگان باثبات‌تر حرکت می‌کنند و بازگشت به بازارهای از دست‌رفته، حتی پس از رفع بحران، مستلزم صرف زمان، سرمایه‌گذاری و اعتمادسازی مجدد خواهد بود.

همچنین در شرایط بحران، فشار برای تأمین منابع ارزی ممکن است زمینه افزایش صادرات مواد خام و کاهش سرمایه‌گذاری در صنایع فرآوری و تولید محصولات با ارزش افزوده بالا را فراهم کند؛ موضوعی که با اهداف توسعه پایدار و ارتقای جایگاه ایران در بازار جهانی گیاهان دارویی همخوانی ندارد.

حفاظت از منابع ژنتیکی؛ سرمایه‌ای راهبردی برای آینده

پیامدهای اقتصادی ناشی از بحران‌های منطقه‌ای می‌تواند فشار بر رویشگاه‌های طبیعی گیاهان دارویی را افزایش داده و زمینه برداشت‌های غیرمجاز و غیراصولی را فراهم سازد. در چنین شرایطی، حفاظت از ذخایر ژنتیکی، بانک‌های ژن، ذخایر بذر، باغ‌های مادری و رویشگاه‌های طبیعی، اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند؛ زیرا این منابع، پشتوانه تحقیقات، اصلاح نباتات، تولید ارقام جدید و توسعه پایدار این بخش به شمار می‌روند.

از این منظر، سرمایه‌گذاری در حفاظت، مستندسازی و بهره‌برداری پایدار از منابع ژنتیکی، یکی از ارکان اصلی امنیت زیستی و امنیت غذایی کشور محسوب می‌شود.

افزایش تاب‌آوری؛ ضرورتی اجتناب‌ناپذیر

افزایش تاب‌آوری زنجیره ارزش گیاهان دارویی باید به یکی از اولویت‌های سیاست‌گذاری بخش کشاورزی تبدیل شود. توسعه تولید داخلی نهاده‌های تخصصی، حمایت از تولید بذرهای اصلاح‌شده، کودها و نهاده‌های زیستی، گسترش مجتمع‌های تخصصی فرآوری، توسعه صنایع استخراج اسانس و عصاره، استقرار الگوی کشت مبتنی بر توان اکولوژیک، توسعه کشت گیاهان کم‌آب‌بر در اراضی دیم، حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، از مهم‌ترین راهکارهای افزایش تاب‌آوری این صنعت به شمار می‌روند.

در کنار این اقدامات، تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی، تقویت تشکل‌های تخصصی، توسعه سامانه‌های هوشمند پایش تولید و بازار، ایجاد ذخایر راهبردی و حفاظت هدفمند از منابع ژنتیکی می‌تواند نقش مؤثری در کاهش آسیب‌پذیری این بخش در شرایط بحرانی ایفا کند.

در این میان، نقش مراکز تحقیقاتی و پژوهشی در تولید دانش، توسعه فناوری‌های بومی، معرفی ارقام سازگار با شرایط اقلیمی، حفاظت از ذخایر ژنتیکی و ارائه راهکارهای علمی برای مدیریت پایدار زنجیره ارزش، بیش از هر زمان دیگری اهمیت می‌یابد و می‌تواند پشتوانه‌ای مطمئن برای سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری در این حوزه باشد.

فرصتی برای بازنگری در سیاست‌های توسعه

اگرچه تنش‌های منطقه‌ای و مخاطرات ژئوپلیتیکی تهدیدی جدی برای زنجیره ارزش گیاهان دارویی محسوب می‌شوند، اما می‌توانند فرصتی برای بازنگری در سیاست‌های توسعه این بخش نیز باشند. حرکت از خام‌فروشی به سمت توسعه صنایع فرآوری، افزایش ارزش افزوده، تقویت اقتصاد دانش‌بنیان، توسعه زنجیره‌های نوآوری و استقرار الگوی کشت مبتنی بر مزیت‌های اکولوژیک، از جمله اقداماتی است که ضمن افزایش تاب‌آوری، جایگاه ایران را در بازارهای جهانی گیاهان دارویی ارتقا خواهد داد.

بی‌تردید تحقق این اهداف مستلزم هم‌افزایی و تعامل مؤثر میان دستگاه‌های اجرایی، مراکز علمی و پژوهشی، بخش خصوصی، شرکت‌های دانش‌بنیان و تشکل‌های تخصصی است. در چنین چارچوبی، سرمایه‌گذاری در پژوهش، نوآوری و توسعه فناوری نه‌تنها ضامن پایداری زنجیره ارزش گیاهان دارویی خواهد بود، بلکه می‌تواند نقش این صنعت را در ارتقای امنیت سلامت، امنیت غذایی، اشتغال پایدار، توسعه اقتصاد زیستی و افزایش تاب‌آوری بخش کشاورزی کشور بیش از پیش تقویت کند.