بازخوانی روایت آتشسوزی جنگلهای الیت؛
هشدار درباره احتمال تکرار آتشسوزی در جنگلهای هیرکانی/ ضرورت تقویت ارتباط پژوهش و اجرا
به گزارش روابط عمومی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، سعیده اسکندری، عضو هیئت علمی بخش تحقیقات جنگل، در گفتوگویی ویژه با هدف بازخوانی واقعه آتشسوزی جنگلهای الیت در آبان ۱۴۰۴ و تبیین جایگاه مؤسسه بهعنوان یکی از متولیان اصلی حفاظت از جنگلها و مراتع کشور، اظهار داشت: جنگلهای هیرکانی با قدمتی بین ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال، از قدیمیترین جنگلهای جهان به شمار میروند و به دلیل تنوع زیستی کمنظیر، از مهمترین ذخیرهگاههای طبیعی جهان محسوب میشوند. این جنگلها در سال ۲۰۱۹ در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند، اما در سالهای اخیر تحت تأثیر عوامل انسانی و تغییرات اقلیمی، با تهدیدهای جدی، بهویژه آتشسوزی، مواجه بودهاند.
وی ادامه داد: بر اساس گزارشها، آتشسوزی جنگلهای الیت نخستینبار در ۱۰ آبان ۱۴۰۴ در محدوده روستاهای الیت و دلیر آغاز شد. هرچند پس از چند روز تلاش مهار شد، اما در ۲۳ آبان بار دیگر شعلهور شد و در مجموع بیش از ۲۳ روز ادامه یافت. برخی منابع محلی نیز معتقدند آتش از همان ۱۰ آبان بدون وقفه ادامه داشته است.
بررسیهای اولیه، منشأ این آتش را عوامل انسانی، از جمله حضور شکارچیان غیرمجاز، عنوان کرد. در عین حال، خشکسالی، افزایش دمای پاییز، کاهش بارندگی و رطوبت، انباشت لاشبرگ، وزش باد و شیب تند و کوهستانی منطقه، شرایط را برای گسترش سریع آتش فراهم کرد.
آتش ابتدا بهصورت سطحی آغاز شد، سپس به آتشسوزی تنهای و در نهایت به آتشسوزی تاجی تبدیل شد و بخشهای وسیعی از جنگل را درگیر کرد. برآوردهای اولیه نشان دادند حدود ۲۰۰ هکتار از جنگل تحت تأثیر حریق قرار گرفته و حدود ۱۰ هکتار بهطور کامل سوخته است؛ هرچند اسکندری تأکید دارد که تعیین دقیق وسعت خسارت نیازمند بررسیهای میدانی و تحلیل تصاویر ماهوارهای است.
اسکندری معتقد است صعبالعبور بودن منطقه، کمبود نیروهای حفاظتی، محدودیت تجهیزات اطفای حریق، دود غلیظ و نبود بارندگی، عملیات مهار آتش را با دشواریهای فراوانی روبهرو کرد. با وجود تلاش نیروهای منابع طبیعی، محیطبانان، جمعیت هلال احمر، سازمانهای مردمنهاد، کوهنوردان و مردم محلی، آتش تا مدتها مهار نشد.
در ادامه عملیات، از هواپیمای ایلوشین برای اطفای حریق استفاده شد، اما به دلیل محدودیت در تأمین آب، این عملیات با کارایی لازم همراه نبود. در نهایت، با درخواست کمک بینالمللی، هواپیماهای آتشنشان ترکیه در عملیات اطفای حریق مشارکت کردند و آتش بهطور کامل مهار شد. عملیات لکهگیری نیز طی روزهای بعد توسط نیروهای منابع طبیعی و سازمان حفاظت محیطزیست ادامه یافت.
وی میگوید: خسارتهای وارده به جنگلهای هیرکانی الیت تنها به نابودی پوشش گیاهی محدود نمیشود و پیامدهای اکولوژیکی، محیطزیستی و اقتصادی آن ممکن است برای دههها و حتی دورههای بسیار طولانی باقی بماند. همچنین، آمار دقیق تلفات گونههای جانوری و میزان واقعی خسارت همچنان نیازمند ارزیابیهای تخصصی است.
اسکندری تأکید میکند که انجام پژوهشهای کاربردی در زمینه پیشبینی، پیشگیری و مدیریت آتشسوزی، ارتباط مؤثر بین بخش اجرا و پژوهش، تقویت نیروهای حفاظتی، تجهیز امکانات اطفای حریق، افزایش بودجه مدیریت بحران و توسعه سامانههای پایش و هشدار سریع، از مهمترین راهکارهای حفاظت از جنگلهای هیرکانی و جلوگیری از تکرار چنین حوادثی است.
این عضو هیئت علمی خاطرنشان کرد: مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، بهعنوان یکی از متولیان اصلی حفاظت از جنگلها و مراتع کشور، طرحهای پژوهشی متعددی را در زمینه پیشبینی حریق و تهیه نقشههای خطر وقوع آتشسوزی در مناطق مختلف رویشی کشور انجام داده است. در همین راستا، در قالب پروژه ملی «بررسی رابطه زمانی و مکانی تغییرات پارامترهای اقلیمی و آتشسوزی در جنگلها و مراتع ناحیه رویشی هیرکانی ایران» که با حمایت بنیاد علم ایران توسط بخش تحقیقات جنگل مؤسسه در سال ۱۴۰۲ انجام شد، نقشههای خطر وقوع آتشسوزی در سراسر جنگلها و مراتع ناحیه رویشی هیرکانی با استفاده از دادههای بلندمدت آتشسوزیهای واقعی در سه دهه اخیر، فناوریهای سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی تهیه شد.
وی افزود: بازیابی محدوده آتشسوزی الیت بر روی نقشه خطر وقوع آتشسوزی حاصل از این پروژه نشان میدهد که این آتشسوزی در مناطق «پرخطر» و «با خطر متوسط» نقشه قرار گرفته است (شکل زیر).
نقشه پتانسیل خطر وقوع آتشسوزی در جنگلها و مراتع استان مازندران و بازیابی محدوده آتشسوزی الیت بر روی آن
این موضوع نشان میدهد که جنگلهای منطقه الیت پیش از وقوع آتشسوزی، در زمره مناطق دارای خطر بالای وقوع آتشسوزی در جنگلهای هیرکانی شناسایی شده بودند. به بیان دیگر، منطقهای که آتشسوزی الیت در آن رخ داد، پیشتر در نقشه خطر حریق تهیهشده توسط مؤسسه در محدودههای دارای خطر وقوع آتشسوزی قرار گرفته بود. چالش اصلی در این میان، نبود ارتباط مؤثر و نظاممند میان بخش پژوهش، یعنی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، و بخش اجرا، یعنی یگان حفاظت سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، برای مدیریت، نظارت و پیشبینی خطر آتشسوزی در مناطق جنگلی هیرکانی است.
امید است با انجام پژوهشهای کاربردی در زمینه پیشبینی و اطفای حریق، تقویت ارتباط مؤثر میان بخش اجرا و پژوهش، تخصیص بودجه برای پژوهشهای مرتبط با آتشسوزی، تأمین تجهیزات اطفای حریق، افزایش نیروهای حفاظتی در جنگلها و نیز با تلاش همگانی و فرهنگسازی برای حفاظت هرچه بیشتر از جنگلهای کشور، بتوانیم میراث سبز هیرکانی را بهدرستی و شایسته به نسلهای آینده بسپاریم.
