یادداشت تحلیلی؛
چالشها و اولویتهای پژوهشی گیاهان دارویی ایران؛ از شناخت تا خلق ثروت
به گزارش روابط عمومی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، مریم مکیزاده، مجری طرح تدوین الگوی کشت گیاهان دارویی ایران و مدیر گروه اکولوژی این مؤسسه، در گزارشی تحلیلی با بررسی چهار دهه پژوهش در حوزه گیاهان دارویی، مهمترین چالشهای ساختاری و محتوایی این حوزه را تبیین و اولویتهای پژوهشی آینده را در سه سطح راهبردی ارائه کرد.
وی در ابتدای این گزارش با قدردانی از تلاش پژوهشگران پیشکسوت این عرصه اظهار داشت: تنوع گونههای مورد مطالعه، گستره جغرافیایی پژوهشها و عمق دانش تولیدشده در حوزه گیاهان دارویی، حاصل سالها تلاش، تعهد و نگاه آیندهنگر پژوهشگرانی است که پایههای علمی این حوزه را در کشور بنیان نهادهاند. این سرمایه ارزشمند علمی، میراثی ماندگار برای توسعه آینده گیاهان دارویی ایران به شمار میرود.
به گفته مکیزاده، بررسی بیش از ۴۰ سال فعالیت پژوهشی نشان میدهد که با وجود دستاوردهای علمی قابل توجه و تنوع گسترده گونههای مورد مطالعه، همچنان شکافهای اساسی در ساختار پژوهشهای گیاهان دارویی کشور وجود دارد.
وی با اشاره به تمرکز بخش عمده پژوهشها بر حلقههای ابتدایی زنجیره ارزش گفت: اکثر تحقیقات انجامشده بر اکولوژی، اهلیسازی، زراعت و شناسایی ترکیبات مؤثره و اسانس گیاهان متمرکز بوده است. این پژوهشها اگرچه برای توسعه دانش و تکمیل بانکهای اطلاعاتی بسیار ارزشمند هستند، اما اغلب در مرحله شناسایی متوقف شده و کمتر به توسعه فناوری، تولید محصول و تجاریسازی منتهی شدهاند. به بیان دیگر، ما در تولید دانش موفق بودهایم، اما در تبدیل این دانش به ثروت و ارزش افزوده، فاصله قابل توجهی با ظرفیتهای موجود داریم.
مدیر گروه اکولوژی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور افزود: در حلقههای پایانی زنجیره ارزش، شامل فرآوری، توسعه محصولات نهایی، اقتصاد، بازار و بازاریابی، تعداد پروژههای پژوهشی بسیار محدود است. حلقه مفقوده امروز، تبدیل مواد خام و یافتههای علمی به محصولات رقابتپذیر و قابل عرضه در بازارهای داخلی و بینالمللی است. این در حالی است که سهم ایران از بازار جهانی گیاهان دارویی کمتر از یک درصد بوده و بیش از ۷۰ درصد صادرات این بخش همچنان به صورت مواد خام و فله انجام میشود.
وی تمرکز پژوهشها بر تعداد محدودی از گونههای شناختهشده را از دیگر چالشهای این حوزه برشمرد و اظهار داشت: حجم قابل توجهی از تحقیقات بر گونههایی نظیر آویشن و مرزه متمرکز شده، در حالی که بسیاری از گونههای بومی و ارزشمند، بهویژه گونههای مناطق گرمسیری و نیمهگرمسیری استانهای سیستان و بلوچستان، هرمزگان، بوشهر و کرمان، با وجود ظرفیت بالای اقتصادی و صادراتی، کمتر مورد توجه قرار گرفتهاند.
مکیزاده همچنین نبود یک پایگاه داده ملی یکپارچه را از موانع اصلی توسعه این حوزه دانست و گفت: اطلاعات ارزشمند حاصل از صدها پروژه پژوهشی در زمینههای اکولوژی، زراعت، فیتوشیمی، اقتصاد و سایر حوزههای مرتبط، در سامانهها و منابع مختلف پراکنده است. این پراکندگی، امکان تحلیلهای جامع، تصمیمگیری راهبردی و تدوین الگوی کشت ملی را با چالش مواجه کرده است.
وی در ادامه، اولویتهای پژوهشی آینده گیاهان دارویی کشور را در سه سطح راهبردی تبیین کرد:
در سطح نخست، تکمیل و تعمیق زنجیره ارزش مورد تأکید قرار میگیرد و شامل: ایجاد پایگاه داده ملی یکپارچه، توسعه پژوهشهای اقتصاد، بازار، بازاریابی، برندسازی و بهرهگیری از ظرفیت علوم اجتماعی است. به اعتقاد وی، شناخت دقیق نیازهای بازار و توسعه برندهای ایرانی، پیششرط حضور موفق در بازارهای جهانی خواهد بود.
سطح دوم، به پژوهشهای کاربردی و توسعهای اختصاص دارد که در آن، فرآوری هدفمند، استخراج مواد مؤثره، توسعه فرآوردههای نهایی نظیر مکملهای دارویی و محصولات آرایشی و بهداشتی و نیز مدیریت پایدار تولید، در اولویت قرار میگیرد؛ رویکردی که میتواند پژوهش را از مرحله شناخت به تولید محصول هدایت کند.
در سطح سوم نیز، بر تنوعبخشی به مطالعات و تکمیل پوشش جغرافیایی کشور تأکید شده است؛ از جمله: تکمیل نقشه اکولوژیک گیاهان دارویی ایران، شناسایی ظرفیت استانهای کمتر مطالعهشده و انجام مطالعات جامع اتنوبوتانی به منظور بهرهگیری از دانش بومی.
مکیزاده در پایان با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در نظام پژوهشی گیاهان دارویی کشور خاطرنشان کرد: ضروری است از پژوهشهای صرفاً شناختی به سمت پروژههای توسعهمحور حرکت کنیم؛ پروژههایی که خروجی آنها محصول، فناوری یا خدمات قابل ارائه به بخش خصوصی و صنعت باشد. تشکیل کارگروههای میانرشتهای، ایجاد مرکز نوآوری گیاهان دارویی، تدوین اطلس گونههای شاخص استانها و راهاندازی پایگاه داده ملی یکپارچه، از مهمترین اقدامات راهبردی برای تحقق این تحول به شمار میرود.
