در نشست آسیبشناسی نظام حکمرانی گیاهان دارویی ایران مطرح شد؛
حسن وحید: زنجیره گیاهان دارویی باید از حفاظت و احیا تا تولید، فرآوری و صادرات تکمیل شود
به گزارش روابط عمومی مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور، حسن وحید، معاون آبخیزداری، امور مراتع و بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در نشست «آسیبشناسی نظام حکمرانی گیاهان دارویی ایران» با اشاره به پیوستگی موضوعات مرتبط با گیاهان دارویی اظهار کرد: گیاهان دارویی صرفاً یک موضوع تولیدی یا تجاری نیست و مجموعهای از مسائل شامل حفاظت از منابع طبیعی، حفظ ذخایر ژنتیکی، مدیریت آب و خاک، بهرهبرداری پایدار، مشارکت جوامع محلی، توسعه تولید، سرمایهگذاری، فرآوری و صادرات را دربرمیگیرد.
وی افزود: برای موفقیت در این حوزه باید از نگاه بخشی و صرفاً بهرهبردارانه فاصله گرفت و به سمت رویکردی جامع و مبتنی بر حکمرانی حرکت کرد.
وحید با اشاره به مشاهدات میدانی از نحوه بهرهبرداری از کتیرا گفت: در یکی از بازدیدها، پایهای از گیاه کتیرا با سن تقریبی ۵۰ سال مشاهده شد که در فرآیند برداشت، برشهای عمیق و نامناسبی روی آن ایجاد شده بود؛ روشی که ادامه آن میتواند به خشکشدن و از بین رفتن گیاه منجر شود.
وی تصریح کرد: اگر بهرهبرداری از منابع طبیعی بدون نظارت، ضابطه و توجه به ظرفیت واقعی عرصه انجام شود، ممکن است در کوتاهمدت درآمد ایجاد کند، اما در بلندمدت سرمایه طبیعی کشور را از بین خواهد برد.
معاون آبخیزداری، امور مراتع و بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور افزود: نباید تنها قیمت محصول برداشتشده را ملاک قرار داد؛ زیرا برای رسیدن یک گونه گیاهی به مرحله رشد و بهرهبرداری، سالها زمان، آب، خاک و سرمایه ژنتیکی کشور صرف شده است.
وحید توسعه کشت گیاهان دارویی در اراضی زراعی را یکی از اقدامات مؤثر برای کاهش فشار بر عرصههای طبیعی دانست و گفت: هر اندازه بتوانیم تولید مورد نیاز بازار را به سمت اراضی زراعی هدایت کنیم، هم از نظر اقتصادی منطقیتر عمل کردهایم و هم امکان حفاظت بهتر از ذخایر طبیعی و ژنتیکی کشور فراهم میشود.
وی با تأکید بر اینکه بهرهبرداری نباید مقدم بر حفاظت باشد، افزود: بر اساس رویکردهای قانونی، ابتدا باید حفاظت انجام شود، سپس احیا و توسعه صورت گیرد و در نهایت بهرهبرداری در چارچوب ضوابط و به شکل پایدار دنبال شود.
معاون آبخیزداری، امور مراتع و بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با اشاره به کاهش کیفیت و سطح مفید برخی رویشگاههای گیاهان دارویی اظهار کرد: میان سطح رویشگاه و سطح مفید، تفاوت وجود دارد و در بسیاری از مناطق، همه سطح رویشگاه دارای ظرفیت مفید و اقتصادی برای بهرهبرداری نیست.
وی ادامه داد: بخشی از گونههای ارزشمند گیاهان دارویی بهتدریج از رویشگاههای اصلی خود عقبنشینی کرده و به ارتفاعات و مناطق محدودتر منتقل شدهاند و برخی گونهها نیز با کاهش جدی جمعیت مواجه هستند.
وی با تأکید بر ضرورت ایجاد ارتباط مؤثر میان دستگاههای اجرایی، ذینفعان، جوامع محلی، بهرهبرداران و عوامل تولید گفت: زنجیره گیاهان دارویی باید از تولید ماده اولیه و تأمین مواد تکثیری تا کشت، فرآوری، بستهبندی، بازار و صادرات، به صورت یکپارچه دیده شود.
وحید تأکید کرد: هدف باید عبور از خامفروشی و حرکت به سمت توسعه زنجیره ارزش باشد؛ زنجیرهای که از حفاظت و احیای عرصه آغاز شود، به تولید و بهرهبرداری اصولی برسد و سپس فرآوری، ارزش افزوده و صادرات را دنبال کند.
معاون آبخیزداری، امور مراتع و بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، مشارکت جوامع محلی را در مدیریت پایدار گیاهان دارویی مهم دانست و گفت: بهرهبرداران محلی با گونه، زیستگاه و شرایط محیطی منطقه خود ارتباط مستقیم دارند و در صورت توانمندسازی و نظارت صحیح میتوانند هم در بهرهبرداری و هم در حفاظت و احیای عرصه نقش مؤثری ایفا کنند.
وحید با اشاره به برنامههای در دست تدوین برای ذخایر ژنتیکی گیاهان دارویی با همکاری مؤسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور اظهار کرد: وضعیت گونهها باید به صورت مستمر پایش شود و هر زمان که ذخایر ژنتیکی یا جمعیت یک گونه در معرض تهدید قرار گیرد، محدودیتهای حفاظتی لازم اعمال شود.
وی گفت: رویکرد بهرهبرداری از گونهها نیز باید بیش از گذشته در قالب طرحهای مشخص و تحت ضوابط انجام شود تا امکان مدیریت و نظارت فراهم باشد.
معاون آبخیزداری، امور مراتع و بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور در عین حال تأکید کرد: حفاظت از منابع ژنتیکی نباید به معنای متوقف کردن تولید باشد؛ بلکه باید مسیر درست تولید را فراهم کنیم تا فشار از روی طبیعت برداشته شود.
وی افزود: اگر این عرصهها احیا و در چارچوب برنامههای چندساله وارد چرخه تولید پایدار شوند، ظرفیت گیاهان دارویی کشور میتواند به میزان قابل توجهی افزایش یابد.
وحید تأکید کرد: نباید فقط از ظرفیت موجود بهرهبرداری کنیم، بلکه باید همزمان ظرفیتهای جدید را از طریق احیا ایجاد و آنها را به زنجیره تولید، فرآوری و بازار متصل کنیم.
وی یکی از چالشهای اساسی توسعه کشت گیاهان دارویی را تأمین مواد تکثیری استاندارد دانست و گفت: اگر قرار است کشت گیاهان دارویی در سطح وسیع توسعه پیدا کند، باید زنجیره تولید بذر، نشا و سایر مواد تکثیری استاندارد نیز ایجاد شود.
وحید افزود: نمیتوان از تولیدکننده انتظار داشت در هزاران هکتار سرمایهگذاری کند، اما بذر و ماده تکثیری استاندارد در اختیار او قرار ندهیم. مراکز تحقیقاتی باید به صورت مشخص اعلام کنند که چه گونهای برای کدام منطقه مناسب است، ماده تکثیری آن از کجا تأمین میشود، ظرفیت تولید آن چقدر است و چه روش کشت و مدیریتی برای دستیابی به تولید اقتصادی مناسب است.
معاون آبخیزداری، امور مراتع و بیابان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور با تأکید بر ضرورت پیوند تحقیقات و اجرا اظهار کرد: کشور مطالعات گونهشناسی، اطلسهای گیاهان دارویی و تحقیقات ارزشمندی درباره گونههای مختلف انجام داده است، اما در بسیاری از موارد نتوانستهایم این دستاوردها را به مرحله تولید، احیا و بهرهبرداری اقتصادی و پایدار برسانیم.
وی در پایان تصریح کرد: باید زنجیرهای ایجاد شود که از شناسایی و حفاظت منابع ژنتیکی آغاز، به تولید مواد تکثیری، احیا و توسعه کشت برسد، تولیدکننده و بخش خصوصی را وارد فرآیند کند و در نهایت محصول را از مسیر فرآوری و ایجاد ارزش افزوده به بازارهای داخلی و خارجی متصل سازد.
