پدهزارهای حاشیه کرخه؛ اکوسیستمهای ارزشمند در معرض تهدید
صبا پیرو
عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان، بخش جنگلها و مراتع
تنههای بریده درختان تنومند پده (Populus euphratica) و گسترش گونه شورگز (Tamarix aphylla)، نخستین تصویری است که در بازدید از حاشیه رودخانه کرخه توجه هر بینندهای را بهخود جلب میکند. در دو سوی رودخانه، نشانههای آشکار مداخلات انسانی بر پیکره این جنگلهای طبیعی دیده میشود؛ اما آنچه بیش از همه نگرانکننده است، مجموعهای از نشانههای زوال تدریجی این اکوسیستم ارزشمند است؛ از کاهش تعداد پایههای پده و نبود زادآوری طبیعی گرفته تا قطع و خشکیدگی درختان مسن، سرخشکیدگی تاج درختان، آثار آتشسوزیهای مکرر و تغییر تدریجی ترکیب پوشش گیاهی.
پدهزارهای حاشیه رودخانه کرخه از مهمترین جنگلهای رودخانهای ایران بهشمار میروند. این رویشگاهها علاوه بر تثبیت خاک و جلوگیری از فرسایش کنارههای رودخانه، نقش مهمی در حفظ تنوع زیستی، تعدیل شرایط اقلیمی، ایجاد زیستگاه برای گونههای مختلف گیاهی و جانوری و پایداری اکوسیستمهای وابسته به رودخانه کرخه دارند. از اینرو، هرگونه آسیب به این جنگلها تنها به از بین رفتن تعدادی درخت محدود نمیشود، بلکه میتواند تعادل یکی از ارزشمندترین اکوسیستمهای جنوب غرب کشور را بر هم بزند.
بررسیهای میدانی نشان میدهد آثار قطع درختان پده در هر دو سوی رودخانه کرخه به چشم میخورد، اما شدت تخریب در همه بخشها یکسان نیست. در سمتی از رودخانه که اراضی کشاورزی در مجاورت بیشهزارها قرار دارند و عرصهها تحت تأثیر زهآبهای کشاورزی هستند، تعداد پایههای پده بهطور محسوسی کمتر از سایر بخشها است. در همین محدوده، نشانهای از زادآوری طبیعی پده دیده نمیشود و نهالها یا پایههای جوان این گونه تقریباً حضور ندارند؛ موضوعی که میتواند آینده این رویشگاهها را با چالش جدی مواجه کند.
یکی دیگر از یافتههای قابل توجه، تغییر ترکیب پوشش گیاهی در این بخش از بیشهزارهاست. در مناطقی که تحت تأثیر زهآبهای کشاورزی قرار گرفتهاند، گونه شورگز بهتدریج جایگزین پده شده است (شکل 1). هرچند برای تعیین علت دقیق این تغییر به مطالعات تخصصی نیاز است، اما این وضعیت میتواند بیانگر تغییر شرایط اکولوژیکی منطقه، از جمله افزایش شوری خاک و تغییر در وضعیت رطوبتی باشد؛ شرایطی که استقرار و زادآوری طبیعی پده را با مشکل مواجه میکند.
شکل 1- تخریب بخشهایی از رویشگاه پده در حاشیه کرخه و جایگزینی تدریجی شورگز
مشاهدات میدانی همچنین نشان داد که روند تخریب تنها به کاهش تعداد درختان محدود نیست. در بخشهایی از بیشهزار، بسیاری از درختانی که در سالهای گذشته بخشی از شاخههای آنها قطع شده بود، دچار سرخشکیدگی تاج بودند. هرچند برای تعیین علت دقیق این پدیده به بررسیهای تخصصی نیاز است، اما همزمانی این نشانهها میتواند بیانگر کاهش توان رویشی درختان و افزایش تنشهای محیطی باشد.
در بازدیدهای میدانی، آثار آتشسوزی در بخشهایی از بیشهزارهای پده نیز مشاهده شد (شکل 2). شواهد موجود نشان میدهد که این عرصهها طی سالهای اخیر بارها دچار آتشسوزی شدهاند؛ رخدادهایی که علاوه بر آسیب مستقیم به درختان، میتواند توان بازسازی طبیعی رویشگاه را نیز کاهش دهد. در کنار این موضوع، قطع درختان تنومند پده نیز بهوضوح در بخشهای مختلف بیشهزار مشاهده شد (شکل 2). حذف این درختان که نقش مهمی در تولید بذر، حفظ ساختار جنگل و پایداری اکولوژیکی رویشگاه دارند، میتواند روند زوال این جنگلهای طبیعی را تشدید کند.
شکل 2- آثار قطع و آتشسوزی در بیشهزارهای پده حاشیه کرخه
پده یکی از شاخصترین گونههای جنگلهای رودخانهای مناطق گرم و خشک ایران است که با تثبیت خاک، کاهش فرسایش، ایجاد زیستگاه برای حیاتوحش و حفظ تعادل اکولوژیکی، نقشی اساسی در پایداری این اکوسیستمها ایفا میکند. از دست رفتن تدریجی این گونه، تنها به معنای حذف تعدادی درخت نیست، بلکه میتواند کیفیت زیستگاه، تنوع زیستی و کارکردهای اکولوژیکی رودخانه کرخه را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
بررسی شواهد میدانی در کنار مرور منابع بیان میدارد که کاهش آورد رودخانه، تغییرات اقلیمی، تغییر رژیم طبیعی جریان آب، بهرهبرداری ناپایدار از منابع آب (زیرزمینی و سطحی)، توسعه اراضی کشاورزی، چرای دام، قطع درختان، آتشسوزی و سایر مداخلات انسانی از مهمترین عوامل تهدیدکننده پدهزارهای کرخه هستند (1، 2، 3 و 4). در کنار این عوامل، بررسی اثرات زهآبهای کشاورزی بر خاک، آب و پوشش گیاهی نیز میتواند به شناخت دقیقتر روند تغییرات این اکوسیستم کمک کند.
حفاظت از پدهزارهای کرخه، تنها حفاظت از یک گونه درختی نیست؛ بلکه صیانت از یکی از ارزشمندترین اکوسیستمهای رودخانهای کشور است. تأمین حقابه زیستمحیطی رودخانه، مدیریت و پایش مستمر رویشگاهها، جلوگیری از قطع درختان، پیشگیری از آتشسوزی، مدیریت زهآبهای کشاورزی، کنترل سایر عوامل تخریب و اجرای برنامههای احیایی، از مهمترین اقداماتی است که میتواند روند زوال این جنگلهای طبیعی را متوقف یا کند کند. پدهزارهای کرخه امروز در نقطهای حساس قرار دارند؛ جایی که کاهش تعداد پایههای پده، نبود زادآوری طبیعی، گسترش گونه شورگز، خشکیدگی درختان مسن، سرخشکیدگی تاج، آتشسوزیهای مکرر و قطع درختان تنومند، همگی از تغییر تدریجی ساختار این اکوسیستم ارزشمند حکایت دارند. شاید هنوز فرصت برای حفاظت و احیای این جنگلهای طبیعی از دست نرفته باشد، اما تداوم روند کنونی میتواند بخشی از یکی از مهمترین میراثهای طبیعی ایران را با تهدیدی جدی روبهرو کند.
منابع
1- دیناروند، م.، متینیزاده، م.، پیرو، ص.، و صادقی، س.م. (1404). بررسی تأثیر درختان حاشیه رودخانه کرخه در ناحیه صحارا سندی بر ویژگیهای زیستی و شیمیایی خاک. تحقیقات حمایت و حفاظت جنگلها و مراتع، 23(1): 32-19.
2- راثی نظامی، س.، نظریها، م.، باغوند، ا و مریدی، ع. (1391). بررسی کیفیت آب رودخانه کرخه با استفاده از آنالیز آماری چند متغیره بر پایه همبستگی و تغییرات دادههای کیفی. تحقیقات نظام سلامت. ۸(۷): 1292-1280.
3- رضویزاده، س.، لطفینسب اصل، س.، درگاهیان، ف و سعیدیفر، ز. (1400). تاثیر احداث سد کرخه و عوامل اقلیمی بر رژیم سالیانه، سیلابی و پهنههای سیلگیر رودخانه کرخه. مدیریت حوزه آبخیز، ۱۲(۲۴): ۲۴۸-236.
4- نساجی زواره، م.، قرمزچشمه، ب.، و محمدپور، م. (1400). بررسی تغییرات مکانی و زمانی آبدهی فصلی و سالانه حوضه کرخه، مرتع و آبخیزداری، 74(1): 221-207.
پینوشت: این گزارش براساس مشاهدات میدانی از بیشهزارهای حاشیه رودخانه کرخه تهیه شده است.
