هشدار نسبت به بهره برداری بی رویه از منابع آبی، تغییر کاربری منابع طبیعی و خشکیدگی درختان ارس در دماوند

براساس گزارش محیط بانان منطقه حفاظت شده کوه سفید دماوند و نامه اداره کل محیط زیست استان تهران به موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع کشور مبنی بر مشاهده خشکیدگی درختان ارس، نمایندگان بخش تحقیقات جنگل و بخش تحقیقات حفاظت و حمایت موسسه (دکتر هومن روانبخش و دکتر معصومه زمانی)، به همراه مسئولین و محیط بانان اداره محیط زیست بازدیدی از یکی از مناطق گزارش شده داشتند.

منطقه موردنظر در دامنه های کوهستانی نزدیک روستای حصاربن و در ارتفاع 2280 متر از سطح دریا واقع است. در بازدید از منطقه تعداد 8-7 درخت ارس خشک شده و همین تعداد درختان دارای تنش و در معرض خشکیدگی در یک محوطه با جهت عمومی جنوبی مشاهده شد. درختان مذکور عموما میان­سال و با ارتفاع 3 تا 4 متر بودند.

بر اساس مشاهدات، تاج تعدادی از درختان کاملا خشک شده و برگ­های قهوه ­ای و خشکیده روی تاج آنها مشاهده می­ شد، در تعداد دیگری نیز برگ­ه ای قسمت ­های بالایی و قدیمی ­تر شاخه­ ها خشکیده و رنگ تاج سبز متمایل به قهوه ای بود که این درختان متحمل تنش و در معرض خشکیدگی به نظر می­ رسیدند. به گفته محیط­ بانان منطقه، خشکیدگی درختان از بهار امسال مشاهده شده است (شکل 1).

شکل 1- تصویری از درختان تحت تنش و خشک شده

نکته قابل توجه در منطقه یک تغییرکاربری بسیار بزرگ با عنوان احداث باغ با مساحتی بالغ بر 600 هکتار در مراتع کوهستانی مجاور رویشگاه ارس است (شکل 2). این تغییر کاربری که در ارتفاع 2250 تا 2350 متر از سطح دریا گسترش دارد، در حقیقت مشرف به دامنه های کوهستانی رویشگاه ارس است. اگرچه به نظر می­ رسد پروژه شکست خورده و هزاران نهال میوه خشکیده در منطقه به چشم می­ خورد، اما احتمالا احداث چاه ­های آب متعدد و فعالیت­های انسانی و تخریب اکوسیستم باعث آشفتگی در منطقه و ایجاد تنش برای گونه­ های مختلف بومی در این ناحیه شده است. همچنین انتقال و کاشت هزاران نهال میوه احتمال انتقال آفات وبیماری­ ها به منطقه و سرایت آنها به درختان بومی منطقه را مطرح می­ کند. اگرچه شواهد نشان می ­دهد جلوی ساخت و ساز در منطقه گرفته شده و موارد موجود نیز با اقدام دستگاه ­های مسئول، تخریب شده است اما این تغییرکاربری در صورت تثبیت و توسعه، می­ تواند باعث نابودی رویشگاه­ های غنی و بسیار ارزشمند منطقه شود. با توجه به شکست پروژه احداث باغ و حضور انبوه گونه ­های مرتعی در بخش وسیعی از منطقه، بازپس­ گیری اراضی و بازگشت آن ها به اکوسیستم­ های طبیعی منطقه ضروری است.

در منطقه مورد بررسی علاوه بر گونه ارس، خشکیدگی گونه­ های مختلف جنگلی و مرتعی از قبیل زرشک، پلاخور، کاروانکش، گون، کلاه میرحسن، چوبک و ... مشاهده می­شد. این موضوع نشان می­دهد یک عامل مشترک مثل کاهش منابع آبی در منطقه و تنش خشکی می­ تواند باعث ضعف و آسیب­ دیدگی گونه ­های مختلف شده باشد. با توجه به دوره خشکسالی اخیر و کاهش قابل توجه بارندگی های استان تهران نسبت به میانگین بلندمدت که به مدت 5 سال (1399 تاکنون) ادامه داشته است، منابع آب در دسترس گیاهان کاهش داشته است. در این شرایط برداشت بی­ رویه از آب­های زیرمینی که در کل منطقه دماوند و آب سرد به یک بحران تبدیل شده است، می ­تواند کم آبی را تشدید کرده و باعث تنش خشکی، ضعف گونه ­های گیاهی به ویژه گونه­ های چوبی، ابتلا به آفات و بیماری­ ها و در نهایت خشکیدگی شود.

شکل 2- پلی گون سفید: رویشگاه ارس دچار تنش و خشکیدگی / پلی گون قرمز: اراضی تعییرکاربری یافته برای احداث باغ

در تنه برخی از درختان خشک شده حفره ­هایی دیده می شد که نشان از فعالیت حشرات چوبخوار داشت. نمونه­ هایی از اندام هوایی درختان آسیب دیده جهت بررسی های بیشتر و مطالعه آفات و بیماری ها، به آزمایشگاه منتقل شد.