موزه بند پایان منابع طبیعی

این موزه در سال ۱۳۷۸ تاسیس گردید و نمونه های گردآوری شده در آن عمدتاً مربوط به طرح ملی “فون حشرات جنگلها و مراتع ایران” و یا سایر طرحهای تحقیقاتی می باشد. تا کنون بیش از ۳۰۰۰۰ نمونه از راسته های مختلف حشرات که از عرصه جنگلها و مراتع کشور جمع آوری شده‌اند، در این موزه نگهداری می شوند که تعدادی از آنها توسط محققین داخلی و خارجی، شناسایی شده‌اند.

هدف اساسي از تأسيس موزه بندپایان منابع طبیعی کشور، شناخت تنوع زيستي در عرصه هاي جنگلي و مرتعي كشور به منظور حمايت از حشرات مفيد و شناسائي حشرات آفت به منظور استفاده در طرح هاي ذيربط و ارتقائ سطح دانش و اطلاعات و فراهم آوردن زمينه هاي تحقيق در علوم طبيعي است. موزه بند پایان منابع طبیعی کشور با هدف جمع آوری، شناسایی و مطالعات اکولوژیکی و بیولوژیکی بر روی انواع بندپایان  فعالیت نموده و می‌کوشد با شناسایی گونه‌های موجود، در راه حفظ و ابقای گونه‌های مفید و شناسایی گونه‌های آفت  اقدام نماید. موزه بندپایان منابع طبیعی، نخستين موزه جامع و آموزشي و از شمار غني ترين موزه هاي کشور  به لحاظ تنوع و جامعیت  نمونه هاي مربوط به جنگل‌ها و مراتع  است که قادر است به عنوان موزه مرجع در منابع طبیعی کشور  مطرح باشد. موزه  در سال‌هاي اخير در كمك به تحقيقات منابع طبیعی اهميت ويژه اي داشته است.

در ايران هنوز يك كلكسيون مرجع در ارتباط با بندپایان جنگلی و مرتعی ايجاد نشده است. این موزه قادر است با يك همكاري متقابل با نهادهای مشابه در خارج از کشور و  با حفظ نمونه‌هاي ارزنده و نادر در مجموعه مرجع و نامگذاري دقيق نمونه‌ها جایگاه ویژه‌ای در دانش جهاني داشته و در این زمینه سهمي را به خود اختصاص دهد. با توجه به اين كه در به ثمر رساندن اين مجموعه از هيچ كوششي در حد توانايي كوتاهي نشده، مي توان به جرأت گفت این موزه از نظر تنوع نمونه‌ها و جامعيت در زمينه منابع طبيعي و توجه خاص آموزشي و علمي آن در سطوح گوناگون آموزشي، در ايران منحصربه فرد است و ويژگي‌های خاصی دارد. لذا حفاظت و حراست بهینه و مطلوب  از این ثروت ملی و گنجینه آموزنده طبیعی کشور باید همواره مورد نظر مسئولین ذیربط قرار گیرد.

از دیگر اهداف پیش رو، ایجاد بستر ارتباطی و همکای‌های هر چه بیشتر و موثرتر موزه، با سایر موزه‌های مراکز تحقیقاتی در داخل و خارج از کشور در مورد تبادلات علمی و تبادلات نمونه، برگزاری کارگاه‌های آموزشی متعدد ویژه دانشجویان برای آشنایی با آفات و عوامل بیماریزا در جنگل‌ها و مراتع کشور و سایر منابع اطلاعاتی، تسهیل در استفاده از تخصص کادر علمی دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی، گسترش ارتباطات با پژوهشگران مختلف در سراسر دنیا و سفرهای علمی و انتشارات مقالات به صورت مشترک از دیگر اهداف این بخش می‌باشد.

جمع‌آوری، شناسایی، تهیه کلکسیون و انتشار فون حشرات دارای کارکردهای علمی، اقتصادی، زیست محیطی، آموزشی، اجرایی- مدیریتی و اجتماعی در ابعاد ملی و بین المللی بشرح زیر می باشد:

۱-       کارکردهای علمی- تحقیقاتی

نمونه‌های کلکسیون حشرات اسناد علمی هستند که برای نامگذاری و شناسایی، تهیه و تدوین منوگراف های فون حشرات بر اساس پوشش گیاهی، تاکسون حشرات، منطقه جغرافیایی( استانی، ملی و بین المللی)، منطقه اکولوژیک مورد بهره برداری قرار می گیرد. بعلاوه اطلاعات اکولوژیک ذیقیمتی نظیر گیاهان میزبان، پراکنش جغرافیایی، زمان حضور آن ها در طبیعت را می توان از اتیکت‌های این نمونه‌ها استخراج کرد. در بسیاری از کشورها، قریب به اتفاق فون حشرات شناسایی شده و مجموعه  فون حشرات در قالب مجموعه کتاب هایی به چاپ رسیده است. با وجود قدمت بالای علم حشره‌شناسی در ایران و علی رغم برخورداری کشور از حشره شناسان متخصص و با تجربه،  هنوز اقدام منسجمی درتالیف فون حشرات کشور صورت نگرفته است. بنابراین ضرورت دارد مجموعه حشرات کشور به عنوان یک سند ملی تهیه و تالیف گردد.

۲-       کارکرد آموزشی

نمونه‌های حشرات موجود در گالری‌های نمایشی نقش مهمی در برنامه‌های آموزشی دانش آموزان و بازدیدکنندگان علاقه‌مند این نمایشگاه‌ها دارد.  بازدید یک فرد علاقه مند  و با استعداد چه بسا دریچه‌ای را بر روی او بگشاید واو را به یک متخصص علاقه مند بدل نماید. نمونه‌های حشراتی که در کلکسیون های علمی نگهداری می شوند، منابع علمی با ارزشی هستند که برای انجام پروژه های تحقیقاتی محققان داخلی و بین‌المللی و دانشجویان تحصیلات تکمیلی می‌تواند مورد بهره برداری قرار گیرند.  این کلکسیون‌ها همچنین می توانند در آموزش فراگیران مدارس طبیعت که از قشرهای مختلف مردم و با مشارکت گروه های مردم نهاد فعالیت می کنند، در ارتقای دانش منابع طبیعی و در راستای توسعه پایدار کشور موثر باشد.

۳-       کارکردهای بین المللی و تبادلات علمی

نمونه های حشرات موجود در کلکسیون‌های علمی حشرات، مهمترین و اصلی ترین مواد بیولوژیکی ومنابع کار تاکسونومیست‌ها می باشد. یک تاکسونومیست زمانی می تواند گونه‌‌ی جدیدی را از یک منطقه گزارش کند و یا برای اولین بار دنیای علم توصیف نماید که به همه گونه های توصیف شده موجود در تاکسون تحت مطالعه اشراف داشته باشد و نیز به کلکسیون مربوطه دسترسی داشته باشد. در مواردی که  نمونه‌های تیپ گونه‌‌ای را در اختیار نداشته باشد با امانت گرفتن نمونه از موزه‌های واجد این نمونه ها و یا با مراجعه مستقیم به این موزه‌ها، بررسی‌های خود را تکمیل می نماید. بنابراین درطراحی، تکمیل و تجهیز کلکسیون های علمی باید سازوکارلازم برای تبادل نمونه ها و همکاری های بین‌المللی  در نظر گرفته شود.

۴-       کارکردهای اجتماعی

موزه‌ها بیان‌گرتاریخ و فرهنگ و تجارب یک کشور است که یک ملت همیشه به وجود آن‌ها افتخار می کند. موزه‌های تاریخ طبیعی نیز نشان‌گر قدمت و مدت زمانی است که دانشمندان و فرهیختگان زیست‌شناس برای شناسایی و تدوین  اجزای زنده ی طبیعت کشورشان تلاش نموده‌اند. اگر در یک بنای تاریخی فرهنگ و هنر و باورهای عقیدتی- ملی متبلور در آن به بازدیدکنندگاه عرضه می‌شود و به آن افتخار می‌شود، در یک موزه تاریخ طبیعی تاریخ علوم طبیعی آن کشور به نمایش گذاشته می شود.بنابراین از این منظر نیز احداث، تکمیل و تجهیز موزه ها و کلکسیون های علمی ضرورتی اجتناب ناپذیر است.  ایجاد اشتغال برای فارغ التحصیلان این رشته از دیکر کارکردهای تشکیل کلکسیون ها و موزه‌های علمی حشرات می باشد.

۵-       کارکردهای اقتصادی

با توجه به این که شناسایی حشرات کاری است تخصصی و نیازمند صرف وقت زیادی است، متخصصان هر تاکسون، کلکسیونی از  نمونه‌های شناخته شده آن تاکسون را برای فعالیت‌های علمی خود ایجاد می کنند. موزه‌ها بین‌المللی با بکارگماردن افراد متخصص در تاکسون‌های مختلف حشرات، عملا کلکسیونی از گونه‌های مختلف را در اختیار دارند. چنین موزه‌هایی خود را به عنوان مرجع و رفرانس برای شناسایی و تایید نمونه های حشرات معرفی نموده و برای شناسایی و یا تایید نمونه‌هایی که از سایر مناطق و یا کشورها دریافت می‌کنند، درخواست وجه می‌نمایند. بنابراین احداث، تکمیل موزه‌ها و کلکسیون های حشرات و بکارگماردن نیروهای متخصص در هریک از تاکسون‌های حشرات، علاوه بر این که کشور را به عنوان یک قطب علمی در سطح منطقه ای و بین المللی مطرح می‌نماید، با دریافت وجه می تواند منبع درآمدی برای موسسه و کشور باشد. دریافت نمونه ها از سایر کشورها نیز بر غنای نمونه های موجود در موزه خواهد افزود.

۶-       کارکرد زیست محیطی

تکمیل و تجهیز کلکسیون و موزه ی حشرات نیازمند جمع آوری مستمر از عرصه به تفکیک مناطق مختلف اکولوژیک کشور است. در صورتی که این جمع‌آوری ها هوشمندانه و براساس روش های آماری انجام شود و داده ها به روش دقیق علمی ثبت و آنالیز گردد، می توان نسبت به محاسبه ی شاخص‎های تنوع و غنای گونه‌ای و مقایسه ی اکوسیستم های تحت بررسی اقدام نموده و روند پایداری و یا اضمحلال اکوسیستم‌ها را ارزیابی نمود.  این ارزیابی ها در صورتی از کارایی بهتر برخوار بوده و قابلیت اعتماد بیشتری برخوردار است که شاخص‌های زیست محیطی  در سطح گونه صورت گیرد و  در سطح راسته، خانواده و زیست توده محدود نگرفته باشد. بنابراین وجود کلکسیون علمی حشرات می تواند درشناسایی نمونه‌هایی که با هدف تعیین شاخص‌های زیست محیطی  جمع آوری می شود بسیار مفید و کارساز خواهد بود.

هر اکوسیستمی فون جانوری و فلور گیاهی خاص خود را دارد. تخریب اکوسیستم‌ها علاوه بر تخریب و انقراض گونه‌های گیاهی، انقراض گونه های جانوری را نیز به همراه خواهد داشت. در مطالعاتی که به منظور جمع آوری، شناسایی و تکمیل نمونه‌های کلکسیون حشرات صورت می گیرد، با پایش های کمی و کیفی مستمری که از جمعیت حشرات آن اکوسیستم صورت می گیرد، گونه‌های در معرض خطر و در حال انقراض شناسایی شده و اطلاعات لازم برای یافتن راهکارهای مناسب  حفاظتی از آن گونه‌ها را بوجود می آورد.

۷-       کارکرد های اجرایی و مدیریت

۷-۱- اخطار بموقع آفات جدید به کشور

هر ساله شاهد گزارش آفات جدید و نوظهور از کشور هستیم که پیش از این در زمره آفات قرنطینه خارجی محسوب می شدند. جمع آوری و شناسایی مستمر و دائمی فون حشرات ونگهداری نمونه ها در موزه،  این امکان را برای محققان و دست اندرکاران تحقیقاتی و اجرایی کشور فراهم می کند که نمونه‌های جمع آوری شده سال‌جاری را با نمونه های قبلی مطابقت داده و در صورت کشف نمونه های جدید ، از ورود آفات جدید به کشور اطلاع حاصل نماید و با اخطار بموقع به سازمان‌های اجرایی ذیربط از گسترش آن به سایر نقاط در معرض خطر جلوگیری نمایند. بنابراین همراه با تمهیداتی که برای تکمیل و تجهیز کلکسیون حشرات صورت می گیرد، جمع‌آوری مستمر و پایش دائمی حشرات بخصوص در مناطق مرزی باید ادامه یابد.

۷-۲- کارکرد در مدیریت تلفیقی آفات (IPM)

اولین اصل در مدیریت آفات هر گونه‌ی گیاهی، شناخت فون جانوری مرتبط با آن می باشد. دست اندرکاران و متخصصان شاغل در موزه های حشرات با شناسایی و تعیین نام علمی نمونه های حشرات دریافتی از مجریان طرح های مدیریت آفات، امکان دسترسی آن‌ها به شبکه اطلاعات جهانی و مجموعه اطلاعات ثبت شده در ذیل نام گونه ی حشره را فراهم می کنند. بنابراین برای کنترل پایدار آفات در اکوسیستم‌ها ی زراعی و یا طبیعی، تشکیل کلکسیون علمی فون حشرات بر ای هر گیاه زراعی و یا باغی و نیز پوشش‌های جنگلی و مرتعی از اولویت ها برخوردار است.

۷-۳- کارکرد درمطالعات تغییر اقلیم و گرم شده کره ی زمین

کلکسیون های علمی جانوری و هرباریوم‌های گیاهی حاوی اطلاعات باارزشی هستند که برای ارزیابی تاثیر تغییرات اقلیمی و گرم شده کره ی زمین برجانداران  بسیار مفید و اثر بخش خواهد بود. اطلاعات  مندرج در اتیکت نمونه ها در مطابقت با برداشت های جدیدی که در طبیعت صورت می گیرد، امکان شناسایی گونه‌های در معرض خطر، جابجایی گونه‌های حشرات و ظهور آفات در منطقه جدید را فراهم می کند. بنابراین اطلاعات نمونه‌ها  از نظر تاریخ، گیاه میزبان و مختصات جغرافیایی محل جمع آوری باید هرچه دقیق‌تر نوشته شود. تهیه نقشه پراکنش برای هر گونه ی حشره نیز از موارد دیگری است که می تواند بر اساس  این اطلاعات ترسیم گردد.

طرح فون حشرات جنگل ها و مراتع از سال۱۳۷۲ شروع و در سال۱۳۸۲ خاتمه يافته است که چکيده آن بشرح زير می‌باشد. توضيح اينکه گزارش نهايی اين طرح از طريق مرکز اسناد و اطلاعات سازمان تحقيقات قابل دسترس می‌باشد. هدف از اجراي اين طرح شناخت تنوع زيستي (Biodiversity) جانوري اكوسيستمهاي تجديدشونده طبيعي كشور و به منظور حمايت و حفاظت از گونههاي مفيد و نادر حشرات ميباشد.

در موزه بندپایان گونه هايي يافت می‌شود كه براي اولين بار در دنياي علم توصيف ميشوند مانند Thrips aryubarzani (Thy.: Thripidae) و يا اولين بار از كشور گزارش ميگردند مانند Rhabdomiris striatellus striatellus (Hem.: Miridae).

در اجراي اين طرح كه در سطح ۲۲ استان به اجرا درآمده است ضمن بازديد از مناطق مختلف با روشهاي مقتضي اقدام به جمع آوري بندپايان در سطح جنگل‌ها و مراتعي كه پوشش گياهي كمتر دستخوش تخريب و چراي دام قرار گرفته گرديد. نمونه هاي جمع آوري شده با استفاده از سيانور پتاسيم يا اتيل استات كشته شده و جهت اقدامات بعدي به آزمايشگاههاي موجود در مراكز تحقيقات منابع طبيعي و امور دام استان‌هاي مجري طرح منتقل شد. حشرات بعد از آماده سازي و كدگذاري و ثبت اطلاعات مربوطه مورد بررسي‌هاي تاكسونوميك قرار گرفت. برخي از نمونه‌ها در استانها تا سطح خانواده و بعضاً جنس شناسايي و سپس از هر حشره سه نمونه به موزه بندپايان جنگل‌ها و مراتع در مجتمع تحقيقاتي البرز كرج ارسال شد. براي شناسايي حشرات از كتب و منابع علمي و كليدهاي شناسايي و همكاري متخصصين ذيربط در داخل و خارج از كشور استفاده گرديد.

تا پايان فاز دوم طرح (۱۳۸۲)، علاوه بر ايجاد كلكسيونهاي استاني بالغ بر ۲۷۰۰۰ نمونه حشره كدگذاري شده در موزه بندپايان بخش حمايت و حفاظت مؤسسة تحقيقات جنگلها و مراتع نگهداري شد. اين موزه كه در سال ۱۳۷۹ تأسيس شده است جايگاه اصلي نگهداري حشرات جنگل و مرتع در ايران محسوب مي­شود. بيشترين تعداد نمونه به راسته هاي Lepidoptera با ۳۱% و Coleoptera با ۲۸% تعلق دارد. شناسايي نمونه هاي برخي از راسته هاي حشرات نظير Heteroptera و Orthoptera  و برخي از Lepidoptera، Coleoptera، Diptera ، Hymenoptera و Thysanoptera انجام شده و درمورد سايرين در حال انجام است. از راسته Heteroptera بيش از ۱۵۰ گونه، از راسته Coleoptera خانواده هاي Cerambycidae 78 گونه و Scarabaeidae 28 گونه و از راسته Diptera خانواده­هاي Syrphidae  ۳۴ گونه، Tephritidae 11 گونه، Ephydridae 1 گونه، Lauxaniidae 2 گونه، Sciomyzidae 4 گونه و Ulidiidae  ۲ گونه شناسايي نهايي و تأييد نام شده است. از راسته Orthoptera 75 گونه و از Hymenoptera از خانواده Apoidae 16 جنس شناسايي شده است. در راسته Lepidoptera پروانه هاي روزپرواز جمعاً شامل ۵ خانواده و ۱۰۰ گونه و از ۲۲ خانواده پروانه هاي شب پرواز، ۱۸ خانواده تفكيك شده­اند. از راسته Thysanoptera 53 گونه شناسايي گرديده است. به علاوه، نمونه­هاي شناسايي نشده متعلق به راسته­هاي Heteroptera، Coleoptera (خانواده Scarabaeidae) و Diptera (خانوادهSyrphidae) جهت شناسايي يا تأييد نام به خارج از كشور  ارسال شده­اند. تاكنون بيش از ۳۹۰۰۰ نمونه از راسته هاي مختلف حشرات كه از عرصه جنگلها و مراتع كشور جمع‌آوري شده‌اند در اين موزه نگهداري مي‌شود كه تعداد زيادي از آنها توسط محققين داخلي و خارجي، شناسايي و نتایج آن منتشر شده است، بطوری که برخی از گونه‌ها برای دنیای علم و فون ایران جدید بوده است.

   بیشترین تعداد نمونه های جمع آوری شده متعلق به راسته Coleoptera با ۱۹۵۰۰ و سپس راسته Lepidoptera با ۷۵۰۰ نمونه می‎باشد.

بازدید: 1025