اهداف و وظایف

ضرورت تشکیل: جنگل‌های زاگرس با وسعتی حدود ۶ میلیون هکتار گستره وسیعی را در غرب و جنوب کشور پوشش می‌دهند، به طوری‌که سرنوشت ۱۱ استان کشور بنوعی وابسته به حیات این جنگل‌هاست. جنگل‌های زاگرس با دارابودن ویژگی‌های خاص و منحصربفردی همچون تنوع گونه‌ای قابل توجه بخصوص در مورد جنس بلوط (Quercus)، کانون آبرسانی بخش عظیمی از کشور، پیچیدگی‌های زندگی اجتماعی و معیشتی مردم بومی، وفور دام محلی که بطور مستقیم یا غیرمستقیم از جنگل تغذیه می‌کنند و قابلیت‌های فراوان گردشگری (اکوتوریسم) بواسطه برخورداری از مناظر طبیعی بی‌نظیر، از ارزش و اهمیت قابل توجهی برخوردارند. این جنگل‌ها مدت مدیدی است که مورد بهره‌برداری انسان و دام قرار دارند، به‌طوری‌که مجموعه رفتارهای انسانی در این ناحیه به اشکال مختلفی همچون قطع درختان، چرای بی‌رویه دام، زراعت دیم زیراشکوب جنگل، تغییر کاربری زمین‌های جنگلی و جمع‌آوری سرشاخه‌ها و بذر درختان بلوط برای تغذیه زمستانی دام، موجبات تخریب روزافزون این منابع خدادادی را فراهم ساخته است. متأسفانه در دهه‌های اخیر دامنه این تخریب‌ها افزون گشته و برخی عامل‌های دیگر مانند خشکسالی‌های پی‌درپی، آتش‌سوزی، فعالیت های عمرانی و حمله آفات و بیماری‌های گیاهی که برخی از آنها منشأ طبیعی دارند، به مجموعه عامل های تخریب فوق افزوده شده است. مجموع این فاکتورها موجب کاهش کمی و کیفی جنگل‌های زاگرس، کاهش تراکم پوشش گیاهی، کاهش و یا فقدان تجدیدحیات در بستر جنگل، کهنسالی و پیرشدن توده‌های جنگلی، وقوع سیلاب، انقراض برخی از گونه های کمیاب و باارزش گیاهی و جانوری، فرسایش خاک و نشست سفره های آب زیرزمینی شده ‌است. در سالیان اخیر وقوع پدیده ریزگرد نیز مزید بر علت شده و موجبات تخریب بیش از پیش این عرصه‌های باارزش طبیعی را فراهم ساخته است. نمود عینی مجموعه رخدادهای فوق، وقوع بحران طبیعی زوال اکوسیستم‌های بلوط (Oak decline) می‌باشد که سابقه اولین گزارشات مدون آن به سال ۱۳۸۸ برمی‌گردد. با توجه به توضیحات فوق، قطب علمی حفاظت، ارزیابی و بهره‌برداری پایدار از بلوط‌های غرب ایران برای دستیابی به مجموعه‌ای از اهداف تأسیس شد و درحال حاضر به انجام رسالت‌های خویش مشغول است.

در یک نگاه کلی اهداف عمومی و اختصاصی قطب را می‌توان بشرح زیر لیست نمود:

اهداف کلی:

– تشکیل کانون تخصصی اندیشمندان و صاحبنظران علوم مختلف جنگل‌های بلوط زاگرس

– دانش‌افزایی در زمینه موضوعات تخصصی مرتبط با جنگل‌های بلوط زاگرس با استفاده از امکانات علمی و تخصصی موجود در موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور و سایر مراکز پژوهشی، دانشگاهی و اجرایی کشور

– برپایی جلسات هم اندیشی (نشست‌های تخصصی) و کرسی‌های نقد و نظریه‌پردازی بمنظور بحث و تبادل‌نظر درخصوص موضوعات مختلف جنگل‌های بلوط زاگرس

– راهبری و تعیین اولویت های پژوهشی و اجرایی در جنگل‌های بلوط زاگرس باتوجه به شرایط کنونی این جنگل‌ها.

– هدایت پروژه‌های دانشجویی در قالب طرح‌های پژوهشی که به صورت هدفمند نیازهای اطلاعاتی این جنگل‌ها را فراهم می‌سازند.

– ارایه خدمات پژوهشی و علمی جهت پیشبرد و ارتقاء دوره‌های آموزشی و تحصیلات تکمیلی در زمینه‌های مرتبط با جنگل‌های بلوط زاگرس

– ارایه خدمات علمی و مشاوره‌ای به سایر قطب‌های علمی (درصورت نیاز) و دستگاه‌های اجرایی، آموزشی و پژوهشی

– توسعه ارتباطات علمی ملی و فراملی و انجام تحقیقات مشترک با همکاری پژوهشگران سایر مراکز علمی، تحقیقاتی و دانشگاهی داخل و خارج از کشور

– برپایی گردهمایی‌ها و کنفرانس‌های منطقه‌ای و ملی به منظور آگاهی از یافته‌های نوین پژوهشی درمورد جنگل‌های بلوط زاگرس

– برنامه‌ریزی برای موضوعات مختلفی که درطول سالیان فعالیت قطب بنا به پیشنهاد اعضاء یا صاحبنظران جنگل ضرورت می‌یابد.

اهداف اختصاصی:

در این بخش اهداف متنوعی پیگیری خواهند شد که مهمترین آنها اجرای فعالیت­های پژوهشی است که به چالش­ها و موضوعات روز جنگل­های بلوط زاگرس می­پردازند که به اختصار به این اهداف اشاره خواهد شد.

۱- شناسایی علل زوال جنگل­های بلوط زاگرس و ارائه راهکارهای مناسب برون­رفت از شرایط بحرانی کنونی. برای دستیابی به این هدف طرحی جامع بصورت پایلوت در یکی از بحرانی‌­ترین استان­های غرب کشور (استان ایلام) اجرا خواهد شد که در اجرای آن موارد زیر مدنظر قرار خواهند گرفت:

– شناسائی و پهنه­‌بندی توده‌­های دچار خشکیدگی بلوط با استفاده از GIS و RS – ارزیابی کمی و کیفی ساختار توده‌­های دچار خشکیدگی بلوط

– بررسی وضعیت خاک جنگل در توده‌­های خشکیده بلوط

– بررسی خصوصیات مرفولوژیک و فیزیولوژیک درختان بلوط در توده­‌های جنگلی دچار خشکیدگی

– بررسی نقش توپوگرافی و توان اکولوژیک رویشگاه در خشکیدگی توده‌­‌های بلوط

– بررسی وضعیت عناصر غذائی در ریشه، تنه و تاج درختان در توده­‌های دچار خشکیدگی بلوط

– جمع­‌آوری، شناسایی و تعیین پراکنش حشرات چوب­خوار بلوط در توده‌­های دچار خشکیدگی

– تعیین عوامل بیماری‌زا در توده­‌های خشکیده بلوط و بررسی روش­های مناسب مدیریت آنها

– بررسی تأثیر احتمالی طوفان‌­های گردوغبار بر بلوط­‌‌های زاگرس (برودار) با استفاده از زیست‌­ردیابی

– بررسی عوامل موثر بر مشارکت مردم در حفظ و احیاء جنگل­های بلوط مبتلا به خشکیدگی از دیدگاه بهره‌‌­برداران و کارشناسان

– بررسی بیلان آبی خاک در توده‌­های بلوط دچار خشکیدگی

– بررسی و کاربرد ذخیره نزولات در مقابله با خشکیدگی درختان بلوط

– بررسی نقش برش­های اصلاحی در زنده‌­مانی و تحریک جست­‌دهی درختان در معرض خشکیدگی بلوط

۲- بررسی و اصلاح ساختار توده‌­‌های شاخه‌­زاد بلوط زاگرس در این طرح نیز موضوعات زیر مدنظر قرار خواهند گرفت:

– بررسی ساختار کنونی توده­‌های شاخه‌‌­‌زاد بهره‌­‌برداری ­شده و بهره‌­برداری­ نشده بلوط زاگرس

– بررسی روش­های مناسب عملیات پرورشی در توده­های شاخه­‌زاد بلوط زاگرس

– بررسی روش­های مناسب احیاء و غنی‌­سازی توده‌­های شاخه‌­زاد بهره­برداری­ شده بلوط زاگرس

– تأثیر عملیات پرورشی بر ویژگی­های اکوفیزیولوژیکی درختان بلوط در توده‌­های شاخه­‌زاد بهره‌‌­برداری­ شده بلوط زاگرس

– بررسی اثر نور بر خصوصیات کمی و کیفی نونهال­ها در توده‌‌های بلوط شاخه‌‌زاد جنگل­های مریوان

۳- بررسی توان تولید بذر بلوط­های زاگرس و ارزیابی وضعیت تجدیدحیات آنها

۴- ردیابی، شناسایی و پایش درختان مادری بذرده بلوط در جنگل­های زاگرس به‌­منظور حفاظت از آنها

۵- برآورد میزان ترسیب کربن اکوسیستم­های جنگلی بلوط زاگرس ۶- ارزیابی تأثیر برداشت­های سنتی (مانند سرشاخه­‌زنی) درختان بلوط بر پایداری توده‌­های جنگلی

۷- ارزیابی تأثیر عوامل مخرب (مانند آتش‌­سوزی­ها و خشکسالی‌­های پی‌­درپی) بر کمیت و کیفیت جنگل‌های بلوط زاگرس

۸- بررسی سیستماتیکی و تحلیل رده‌­بندی­های مختلف بلوط‌­های زاگرس

۹- تدوین و تصحیح دانش بومی جنگل در مناطق مختلفی جنگلی زاگرس

۱۰- ارزیابی پتانسیل­ها و قابلیت­های جنگل­های بلوط زاگرس ازقبیل گردشگری طبیعت و بهره‌­‌برداری از فرآورده‌های غیرچوبی

۱۱- بررسی تولید نهال­های میکوریزی بلوط جهت افزایش ضریب اطمینان استقرار نهال در عرصه‌­های طبیعی

۱۲- ارزیابی تنوع ژنتیکی بلوط‌­های زاگرس

۱۳- تهیه بانک گرده بلوط‌­های زاگرس

۱۴- جمع‌آوری گونه‌­های مختلف بلوط جنگل­های زاگرس و کاشت و تکثیر آنها در باغ گیاه‌­شناسی ملی ایران (حفظ ذخائر ژنتیکی)

تجهیزات و نرم‌افزارهای موردنیاز برای اجرای برنامه:

عمده فعالیت‌های قطب منوط به برداشت‌های صحرایی است، بنابراین آزمایشگاه اصلی قطب، طبیعت خواهد بود. افزون برآن امکانات کتابخانه‌ای و همچنین تجهیزات آزمایشگاهی بخش‌ها و گروه‌های مختلف تحقیقاتی موسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور بشرح زیر مورداستفاده قرار خواهند گرفت:

– مجهزترین کتابخانه تخصص منابع طبیعی کشور – آزمایشگاه بخش تحقیقات جنگل

– شبکه آزمایشگاهی گروه تحقیقات زیست فنآوری منابع طبیعی

– شبکه آزمایشگاهی گروه تحقیقاتی بانک ژن منابع طبیعی

– حسب لزوم، تجهیزات آزمایشگاهی سایر نهادها مانند دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی نیز به مدد تجهیزات فوق خواهند آمد.

نحوه تأمین منابع مالی موردنیاز برای اجرای برنامه:

– گرانت اعضای هیئت علمی و اعتبارات پژوهشی موسسه تحقیقات جنگلها و مراتع کشور

– عقد قرارداد با دستگاه‌های اجرایی، آموزشی و پژوهشی – دریافت وجه ثبت‌نام برای شرکت در نشست‌های تخصصی، همایش‌ها و کارگاه‌های آموزشی

– در آمد حاصل از ارایه خدمات علمی ازقبیل مشاوره سازمانها و ارگان‌های استفاده‌کننده از نتایج: – دانشگاه‌هاو مراکز آموزشی بخصوص دانشگاه‌های غرب و جنوب‌غربی کشور

– مراکز پژوهشی بخصوص مراکز پژوهشی موجود در استان‌های غربی کشور

– دستگاه‌های اجرایی بخصوص سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور و همچنین ادارات کل منابع طبیعی استان‌های غرب کشور

– قطب های علمی که بنوعی با جنگل‌های بلوط زاگرس در ارتباط هستند. – سازمان‌های مردم‌نهاد که در زمینه جنگل‌های زاگرس فعالیت می‌کنند.

– شرکت‌های خصوصی و مشاوره‌ای که در جنگل‌های زاگرس فعالیت می‌کنند. دستاوردهای برنامه با توجه به اهداف آئین‌نامه قطب‌های علمی دستاوردهای عمومی:

– آموزش و بروزرسانی دانش فنی جنگلبانان غرب کشور با استفاده از نتایج بدست‌آمده از پژوهش‌های مختلف

– شناسایی توانمندی و ظرفیت های موجود کشور در زمینه جنگل‌های بلوط زاگرس

– افزایش توان تحقیقاتی مراکز پژوهشی و دانشگاهها در انجام تحقیقات مرتبط با جنگل‌های بلوط زاگرس

– استفاده از امکانات موجود برای انجام پروژه‌های دانشجویی

– هدفمند کردن مطالعات مختلف مرتبط با جنگل‌های زاگرس به منظور پرهیز از انجام فعالیت‌های موازی و تکراری دستاوردهای اختصاصی:

– شناسایی عوامل بروز بحران زوال بلوط و تعیین سهم هر یک از عوامل

– ارائه راهکار مناسب مدیریتی برای برون‌رفت از بحران زوال بلوط

– شناسایی درختان مادری بلوط و تهیه دستورالعمل حفاظت از آنها – تهیه دستورالعمل اولیه پرورش توده‌های شاخه‌زاد بلوط

– تدوین کتاب‌های علمی که نتیجه اجرای پژوهش‌های متنوع و کاربردی در جنگل‌های زاگرس هستند.

– انتشار مقالات علمی- پژوهشی در مجلات معتبر داخلی و بین‌الملل